تقویت حس ارزشمندی در خانواده در دوران جنگ با استناد به آیه 35 سوره محمّد

چکیده تفصیلی

خانواده به عنوان اصیل‌ترین نهاد اجتماعی، در موقعیت بحران‌های نظامی صرفاً با تهدیدات فیزیکی مواجه نیست، بلکه عرصۀ «جنگ اراده‌ها» و «جنگ روایت‌ها»ست. هدف غایی دشمن در چنین بسترهایی، تزلزل در هویت و کاهش «حس ارزشمندی» افراد جامعۀ هدف است. از این منظر، تقویت حس ارزشمندی مکانیسمی دفاعی و عاملی راهبردی در ارتقای تاب‌آوری اجتماعی به شمار می‌رود. پژوهش حاضر با روش تحلیلی‑توصیفی و هدف تبیین مؤلفه‌های تقویت حس ارزشمندی در خانواده در دوران جنگ، بر اساس آیه ۳۵ سوره محمد،چارچوبی اساسی برای حفظ روحیه و کرامت انسانی در شرایط بحرانی ترسیم می‌کند. در شرایطی که ترس و ناامیدی بر خانواده‌ها سایه افکنده است، محتوای این آیه با یادآوری وعده الهی، اعضای خانواده را به امید و توکل فرا خوانده و آنان را در مواجهه با ترس‌ها یاری می‌رساند. همچنین در فضایی که بقا و امنیت به طور مداوم تهدید می‌شود و احساس بی‌ارزشی به افراد دست می‌دهد، این آیه با تأکید بر ارزشمندی ذاتی مؤمنان، به حفظ کرامت فردی و خانوادگی کمک شایانی می‌کند. نیز، سستی و اندوهی که پیوندهای خانوادگی را تهدید می‌کند؛ اما یادآوری عزت و برتری الهی، اعضای خانواده را به یاری و حمایت از یکدیگر ترغیب نموده و همبستگی خانوادگی را که تاب‌آوری خانواده را در برابر سختی‌ها افزایش می‌دهد، تقویت می‌کند. ازاین رو چهار مولفه کلیدی را برای حفظ حس ارزشمندی در خانواده در دوران جنگ، بر اساس آیه مذکور برشمرد: 1. مقاومت در برابر فرسایش اراده و کنترل احساس «ضعف»؛  آیه شریفه با دستور «فَلَا تَهِنُوا» مستقیماً به ممنوعیت تسلیم درونی پیش از پیروزی بیرونی اشاره می‌کند. این فرمان به معنای پرهیز از واکنش‌های تکانشی و جلوگیری از انتقال اضطراب والدین به فرزندان در شرایط بحرانی جنگ است. بنابراین، با تقویت این آگاهی که ارزش واقعی به سستی و ترس نیست، خانواده می‌تواند در طوفان جنگ، ثبات و کرامت خود را حفظ نموده و فرسودگی عاطفی را مدیریت کند. 2. صیانت از کرامت جمعی و هویت خانوادگی؛ از مهم‌ترین پیام‌های آیه، عبارت «وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ» است که ارزشمندی را نه به عنوان یک احساس فردی، بلکه به عنوان یک هویت جمعی مطرح می‌سازد. اعضای خانواده نباید خود را صرفاً مجموعه‌ای از افرادِ تحت فشار ببینند، بلکه باید خویشتن را به مثابه یک «ما»ی مقاوم و صاحب شأن درک کنند. این نگاه، از تحقیر در برابر تهدید بیرونی جلوگیری نموده و اجازه نمی‌دهد شرایط سخت، کرامت درونی خانواده را فرسوده سازد. در چنین وضعی، احترام متقابل، گفت‌وگوی آرام و حفظ نقش‌های حمایتی هر عضو، به تقویت حس «باهم‌بودنِ عزتمندانه» منجر می‌شود. 3. اتصال به منبع قدرت مطلق؛ عبارت «وَاللَّهُ مَعَکُمْ» به اعضای خانواده این اطمینان را می‌دهد که در خلأ رها نشده‌اند. حس «معیت» (همراهی) الهی، ترس از تنهایی را از بین می‌برد. والدین با تکیه بر جمله «وَاللَّهُ مَعَکُمْ»، می‌توانند امنیت روانی را به خانه بازگردانند. حس اینکه «ما تنها نیستیم» بزرگ‌ترین عامل بازدارنده از اضطراب است. این آگاهی، حس ارزشمندی را از وابستگی به شرایط محیطی رها نموده و به منبعی پایدار (خدا) متصل می‌کند. 4. حفظ عاملیت و پاداش‌محوری‌بخش «لَنْ یَتِرَکُمْ أَعْمَالَکُمْ» به خانواده می‌آموزد که هر تلاش برای بقا، هر کلمه امیدبخش و هر نوع ایثار، نزد خدا ثبت می‌شود. خانواده باید بیاموزد که ارزش هر فرد به «تلاش و وظیفه» اوست، نه لزوماً نتیجه مادی و فوری،احساس مفید بودن و ارزشمندی می‌کنند. بنابراین آیه با ارائه راهبردهایی عملی در سه سطح هویتی-ارزشی، «نفی وهن» و «علوّ ایمانی» به عنوان پایه‌های «عزت نفس جمعی» و «ارزشمندی بنیادین» خانواده عمل می‌کنند. سطح روانی-مقاومتی، «معیت الهی» به عنوان منبعی از «اطمینان خاطر» و «کاهش اضطراب»، «ترس‌های جنگی» را به «امید فعال» بدل می‌سازد. سطح رفتاری-عاملی، «ثواب عمل» (به عنوان نماد مسئولیت‌پذیری و تأثیرگذاری) «عاملیت» را در اعضای خانواده تقویت کرده و آن‌ها را به هدایت‌گران خروج از بحران تبدیل می‌کند.

مقدمه

مطابق با رویکردهای نوین در روان‌شناسی سیاسی و جامعه‌شناسی جنگ، خانواده کوچک‌ترین و بنیادی‌ترین واحد اجتماعی، در مواجهه با بحران‌های نظامی، نه تنها با تهدیدهای فیزیکی، بلکه بخش بزرگی از این رخداد «جنگ اراده‌ها» و «جنگ روایت‌ها» است. این رویکرد نشان می‌دهد که هدف نهایی دشمن، فراتر از تخریب‌های مادی، تزلزل در هویت و کاهش «حس ارزشمندی» افراد است. از این منظر، تقویت حس ارزشمندی می‌تواند به عنوان یک مکانیسم دفاعی و عاملی در ارتقای تاب‌آوری اجتماعی عمل کند. آیه ۳۵ سوره محمّد به مثابه مفهومی استراتژیک، نقشه‌راهی برای بازسازی هویت انسانی در هنگامه نبرد ارائه می‌دهد. این آیه در متن دستورات نظامی، به مفهومی عمیق روان‌شناختی اشاره شده است.

اهمیت و ضرورت پژوهش قرآنی پیش‎رو از آن رو است که براساس مبانی قرآن شناختی، در مواجهه با چالش از جمله چالش‌های فرا روی جنگ، بازگشت به متون وحیانی اقدامی بایسته است؛ تنها از این منبع الهی می‌توان، به الگوی رفتاری متناسب با شرایط کنونی را اصطیاد کرد.

آن‌چه در آیه ۳۵ سوره محمّد و در لابلای برخی از الزامات میدان نبرد نظامی، بیان شده از مفهوم عمیق روان شناختی است که از آن به ارزشمندی و برتری (ارزشمندی و برتری) تعبیر می‎شود؛ مفهومی که نظریه‌پردازان نیز بر اهمیت آن در مقاومت روانی تأکید کرده‌اند.

در زمینه تقویت حس ارزشمندی در خانواده، پژوهش‌هایی انجام گرفته است. کتاب «تقویت حس ارزشمندی» به قلم میاتورن بلوم و مژگان رحیم‌زاده (۱۳۹۶)، با تمرکز بر مفاهیم روان‌شناسی مثبت‌گرا، به بررسی ریشه‌های احساس بی‌ارزشی و ارائه راهکارهای عملی برای بازسازی عزت‌نفس می‌پردازد. همچنین کتاب «احساس ارزشمندی و راه‌های تقویت آن» اثر علی صاحبی (۱۳۹۹)، بر جنبه‌های خودشناسی و مدیریت ذهنی تمرکز دارد.

در حوزه خانواده و جنگ نرم، مقاله «ارائه راهبردهای مصون‌سازی بنیان خانواده در برابر جنگ نرم» اثر حاتمی و همکاران (۱۳۹۴)، به ارائه راهکارهایی برای محافظت خانواده در برابر تهدیدات فرهنگی پرداخته است. همچنین پژوهش فردوس قماشچی (۱۳۹۱)، با عنوان «الگوی مطلوب خانواده با تاکید بر خانواده در دوران دفاع مقدس»، نشان داد که عوامل اعتقادی و ولایت‌پذیری بیشترین ارتباط را با سلامت و استحکام خانواده در زمان دفاع مقدس داشته است.

نوآوری این پژوهش در ترکیب منحصربه‌فرد مفاهیم تفسیری (نفی وهن، علوّ ایمانی، معیت الهی، ثبات پاداش) با نظریه‌های روان‌شناختی مدرن (خودکارآمدی، عزت‌نفس، منبع کنترل) و ارائه مدلی کاربردی برای تاب‌آوری خانواده در دوران جنگ است.

این پژوهش با هدف تبیین تقویت حس ارزشمندی در خانواده در دوران جنگ بر پایه آیه ۳۵ سوره محمّد بررسی شده است و پاسخگوی این پرسش به روش تحلیلی- توصیفی است؛ آیه ۳۵ سوره محمّد مؤلفه‌های پیشنهادی قرآن برای تقویت حس ارزشمندی چیست.

1. جهاد و کرامت در آیه 35 سوره محمّد

سوره مبارکه محمّد، مجموعه‌ای از مباحث کلیدی در زمینه جهاد، احکام عملی پیرامون جنگ، نحوه برخورد با اسیران و تبیین صفات مؤمنان و کافران را در بر می‌گیرد. این سوره با تأکید بر وجوب اطاعت از خدا و رسول و تبیین بطلان اعمال کافران در دنیا و آخرت، به تشریح مباحث بنیادین پیرامون جهاد می‌پردازد. از جمله، عدم تسلیم در برابر دشمن و لزوم مبارزه تا دستیابی به پیروزی یا مقام شهادت، از آموزه‌های اصلی این سوره محسوب می‌شود (مکارم شیرازی، ۱۳۸۵، ج۲۲، صص۵۰۲_۴۸۸)،  در کنار این احکام برجسته، سوره همچنین به تبیین صفات برجسته مؤمنان واقعی که با صبر، توکل و اخوت شناخته می‌شوند و صفات منافقان که با تردید و سستی همراه است، می‌پردازد (طباطبایی، ۱۳۷۰، ج۱۷، صص۹۵_۹۳). آیه ۳۵ این سوره (وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِن کُنتُم مُّؤْمِنِینَ) به عنوان یکی از آیات کلیدی، نقش بسزایی در حفظ روحیه و تقویت حس ارزشمندی، به‌ویژه در کانون خانواده، ایفا می‌کند. در نهایت، سوره با دعوت به انفاق در راه خدا و استغفار از گناهان، مؤمنان را به سوی کمال سوق می‌دهد.

1.1. تحلیل تفسیری آیه ۳۵ سوره محمّد

آیه ۳۵ سوره محمّد چارچوبی اساسی برای حفظ روحیه و کرامت انسانی، به‌ویژه در شرایط سخت و پرتنش جنگ، ارائه می‌دهد. این آیه شریفه، مؤمنان را از سستی «وهن» و اندوه «حزن» برحذر داشته و اطمینان می‌دهد که برتری «الْأَعْلَوْنَ» از آنِ ایشان است، به شرطی که ایمان واقعی داشته باشند ( قرائتی، ۱۳۸۹، ج ۱۱، ص ۵۳). «وهن» به معنای ضعف و انفعال روحی، جسمی یا اجتماعی است که در دوران جنگ ممکن است در قالب ترس، ناامیدی یا سست شدن پایبندی به ارزش‌ها خود را نمایان سازد.

 «حزن» نیز به معنای اندوه عمیق است که اگر انسان را از تلاش باز دارد، مذموم شمرده می‌شود (قرائتی، ۱۳۸۹، ج ۱۱، ص ۵۳). در مقابل، خطابی صریح به حفظ روحیه قوی و دوری از ضعف و اندوه است. طباطبایی در تفسیر آیه ۳۵ سوره محمّد بحث روان‌شناختی ظریفی درباره «حزن» دارد. او میان «حزن ممدوح» (نگرانی سازنده از وضعیت جامعه ایمانی) و «حزن مذموم» (اندوهی که انسان را از عمل بازمی‌دارد) تمایز قائل می‌شود ( طباطبایی، ۱۳۷۰، ج۱۷، صص۹۵_۹۳).

مفهوم برتری (الْأَعْلَوْنَ) در این آیه، ابعاد مختلفی دارد. در بعد معنوی، برتری مؤمنان نزد خداوند و در سرای آخرت تضمین شده است. در بعد دنیوی نیز، این برتری می‌تواند به پیروزی در جبهه‌های نبرد، سربلندی در برابر دشمنان و حفظ عزت و کرامت در عرصه بین‌المللی اشاره داشته باشد (طبرسی، ۱۴۰۸، ج۹، ص۱۸۸). این اطمینان به برتری، نباید به غرور و غفلت منجر شود، بلکه باید انگیزه تلاش و پایداری را در مؤمنان تقویت کند. شرط این برتری، «ایمان حقیقی» است؛ ایمانی که در عمل و رفتار تجلی یافته و آثارش در صبر، استقامت و توکل به خدا نمایان شود ( سیوطی، ۱۳۸۴، ج۲، ص۵۳۴).

1.2.کاربرد آیه ۳۵ در تقویت حس ارزشمندی خانواده در دوران جنگ

در بستر خانواده، به‌ویژه در دوران جنگ، این آیه نقش حیاتی در حفظ انسجام و ارتقاء حس ارزشمندی اعضا ایفا می‌کند. اولاً، در شرایطی که ترس و ناامیدی بر خانواده‌ها سایه افکنده است، محتوای این آیه با یادآوری وعده الهی، اعضای خانواده را به امید و توکل فرا خوانده و آنان را در مواجهه با ترس‌ها یاری می‌رساند (معرفت، ۱۴۱۸ق، ج۳، صص۲۳۱_۲۲۹). ثانیاً، در فضایی که بقا و امنیت به طور مداوم تهدید می‌شود و احساس بی‌ارزشی به افراد دست می‌دهد، این آیه با تأکید بر ارزشمندی ذاتی مؤمنان، به حفظ کرامت فردی و خانوادگی کمک شایانی می‌کند (زمخشری، ۱۴۰۷ق، ج۴، صص۶۹۳_۶۹۲). ثالثاً، سستی و اندوه، پیوندهای خانوادگی را تهدید می‌کند؛ اما یادآوری عزت و برتری الهی، اعضای خانواده را به یاری و حمایت از یکدیگر ترغیب نموده و همبستگی خانوادگی که تاب‌آوری خانواده را در برابر سختی‌ها افزایش می‌دهد، تقویت می‌کند (طباطبایی، ۱۳۷۰، ج۱۷، صص۹۵_۹۳).

2. مولفه‌های تقویت حس ارزشمندی در خانواده

برای حفظ حس ارزشمندی در خانواده در دوران جنگ، بر اساس آیه ۳۵ سوره محمّد (ص)، چهار مولفه کلیدی وجود دارد که هر خانواده‌ای می‌تواند با اتکا به آن‌ها، استحکام درونی خود را در برابر فشارهای بیرونی افزایش دهد. این مولفه‌ها به خانواده کمک می‌کنند تا نه تنها از فروپاشی روانی جلوگیری کند، بلکه به بستری برای رشد و تعالی اعضای خود در شرایط بحرانی تبدیل شود.

1.2.  مقاومت در برابر فرسایش اراده و کنترل احساس «ضعف»

آیه شریفه با دستور «فَلَا تَهِنُوا» مستقیماً به ممنوعیت تسلیم درونی پیش از پیروزی بیرونی اشاره می‌کند. این عبارت نشان می‌دهد که فروپاشی واقعی زمانی رخ می‌دهد که اراده از درون انسان ضعیف شود و اعتماد به نفس خود را از دست بدهد.

از منظر روان‌شناختی، مفهوم خودکارآمدی که توسط بندورا مطرح شده، بیان می‌کند که باور فرد به توانایی خود در غلبه بر موانع، عامل تعیین‌کننده‌ای در موفقیت رفتاری است (سیاس‌منش، ۱۳۸۵، ص ۴۷). در کتاب «روان‌شناسی اجتماعی» به تفصیل به تبیین این نظریه پرداخته و نشان داده است که خودکارآمدی بالا، مقاومت فرد در برابر سختی‌ها را افزایش می‌دهد (سیاس‌منش، ۱۳۸۵، ص ۴۷). در روان‌شناسی خانواده، این فرمان به معنای پرهیز از واکنش‌های تکانشی و جلوگیری از انتقال اضطراب والدین به فرزندان در شرایط بحرانی جنگ است.

بنابراین، با تقویت این آگاهی که ارزش واقعی به سستی و ترس نیست، خانواده می‌تواند در طوفان جنگ، ثبات و کرامت خود را حفظ نموده و فرسودگی عاطفی را مدیریت کند.

2.2. صیانت از کرامت جمعی و هویت خانوادگی

یکی از مهم‌ترین پیام‌های آیه، عبارت «وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ» است که ارزشمندی را نه به عنوان یک احساس فردی، بلکه به عنوان یک هویت جمعی مطرح می‌سازد. خانواده در شرایط بحران، چنانچه هویت خود را حفظ کند، از فروپاشی روانی مصون می‌ماند.

از منظر روان‌شناختی، در کتاب «تقویت حس ارزشمندی» نشان دادند که احساس ارزشمندی در گروه، تأثیر مستقیمی بر سلامت روان اعضا دارد (تورن بلوم و رحیم‌زاده، 1396، صص۴۲_۳۵). همچنین در کتاب «احساس ارزشمندی و راه‌های تقویت آن» تأکید می‌کند که ارزشمندی یک حقیقت است که باید کشف شود، نه امتیازی که باید کسب گردد (صاحبی، 1396، ص 8). اعضای خانواده نباید خود را صرفاً مجموعه‌ای از افرادِ تحت فشار ببینند، بلکه باید خویشتن را به مثابه یک «ما»ی مقاوم و صاحب شأن درک کنند.

این نگاه، از تحقیر در برابر تهدید بیرونی جلوگیری نموده و اجازه نمی‌دهد شرایط سخت، کرامت درونی خانواده را فرسوده سازد. در چنین وضعی، احترام متقابل، گفت‌وگوی آرام و حفظ نقش‌های حمایتی هر عضو، به تقویت حس «باهم‌بودنِ عزتمندانه» منجر می‌شود.

3.2. اتصال به منبع قدرت مطلق

عبارت «وَاللَّهُ مَعَکُمْ» به اعضای خانواده این اطمینان را می‌دهد که در خلأ رها نشده‌اند. حس «معیت» (همراهی) الهی، ترس از تنهایی را از بین می‌برد.

از منظر روان‌شناختی، نظریه منبع کنترل که توسط راتر مطرح شده، نشان می‌دهد که افرادی که منبع کنترل آن‌ها درونی و متصل به ارزش‌های متعالی است، در بحران‌ها کمتر آسیب می‌بینند. مقتدایی و همکاران (1391)، در پژوهشی با عنوان «رابطه منبع کنترل و سلامت روان» نشان دادند که افراد با منبع کنترل درونی، سطوح پایین‌تری از اضطراب را در شرایط بحرانی تجربه می‌کنند (مقتدایی، محمدی، و رضایی، ۱۳۹۱، شماره ۶۳، صص ۴۵-۵۸).

والدین با تکیه بر جمله «وَاللَّهُ مَعَکُمْ»، می‌توانند امنیت روانی را به خانه بازگردانند. حس اینکه «ما تنها نیستیم» بزرگ‌ترین عامل بازدارنده از اضطراب است. این آگاهی، حس ارزشمندی را از وابستگی به شرایط محیطی (مثل صدای انفجار یا کمبود آذوقه) رها نموده و به منبعی پایدار (خدا) متصل می‌کند.

4.2. حفظ عاملیت و پاداش‌محوری

بخش «لَنْ یَتِرَکُمْ أَعْمَالَکُمْ» به خانواده می‌آموزد که هر تلاش برای بقا، هر کلمه امیدبخش و هر نوع ایثار، در سیستم حسابداری الهی ثبت می‌شود.از منظر روان‌شناختی، این باور، مانع از احساس سرخوردگی و پوچی در مواجهه با خسارات مادی جنگ می‌شود. فرانکل (1946)، در کتاب «انسان در جستجوی معنا» که به فارسی ترجمه شده، در مطالعات خود بر بازماندگان کاپاو نشان داد که افرادی که به معنا و هدف زندگی اعتقاد دارند، در برابر سختی‌ها مقاوم‌ترند.

خانواده باید بیاموزد که ارزش هر فرد به «تلاش و وظیفه» اوست، نه لزوماً نتیجه مادی فوری. وقتی فرزندان ببینند که تلاش‌های کوچک آن‌ها (مثلاً حفظ روحیه یا کمک به دیگران) در محضر خدا محفوظ است، احساس مفید بودن و ارزشمندی می‌کنند.

3. تأثیرات اجتماعی ارزشمندی خانواده در پایداری ملی

خانواده به عنوان واحد بنیادین جامعه، نقش کلیدی در پایداری و مقاومت ملی ایفا می‌کند. در تحولات اخیر و تهاجماتی که در اسفند ۱۴۰۴ و فروردین ۱۴۰۵ شاهد بودیم، مصادیق عینی این آیه به وضوح دیده شد. خانواده‌هایی که پیوند مذهبی عمیق‌تری داشتند، در برابر حملات هوایی و فشارهای اقتصادی، کمترین میزان اختلال اضطراب پس از سانحه را نشان دادند. چنانچه خانواده‌ها در دوران جنگ، حس ارزشمندی خود را حفظ نمایند، این امر تأثیرات مثبتی بر کل جامعه خواهد داشت.

خانواده‌های مقاوم، شهروندانی توانمند پرورش می‌دهند. فرزندانی که در محیط خانواده با مفاهیمی چون «علوّ ایمانی» و «معیت الهی» پرورش یابند، در بزرگسالی از تاب‌آوری روانی بالایی برخوردار خواهند بود.

حفظ ارزشمندی در خانواده، مانع از نفوذ فرهنگی دشمن می‌شود. دشمن در جنگ‌های نرم، تلاش دارد تا با تبلیغات، حس حقارت را در جامعه ترویج دهد. خانواده‌ای که به ارزش والای خود آگاه است، در برابر این هجمه‌ها مقاومت می‌کند.

خانواده‌های مقاوم، پشتوانه محکمی برای نیروهای مدافع هستند. وقتی رزمندگان می‌دانند که خانواده‌شان در امنیت روانی به سر می‌برند، با انگیزه بیشتری به میدان می‌روند.

نتیجه

تیجه‌گیری نهایی این پژوهش بر آن است که آیه ۳۵ سوره مبارکه محمّد، با عبور از لایه ظاهری دستورات نظامی، به بستر حیاتی روان‌شناسی خانواده در بحران اشاره دارد. این آیه شریفه با ترسیم مسیر «پرهیز از خواری و ناتوانی»، «بلندمرتبه شدن معنوی» و «تکیه بر یاری بی‌دریغ خداوند»، زیربنای «احساس ارزشمندی» را در اعضای خانواده استوار می‌سازد. یافته های کلیدی این پژوهش نشان می دهد این آیه تنها یک نصیحت اخلاقی نیست، بلکه  یک پروتکل درمانی برای  آسیب های روانی ناشی از جنگ است. بنابراین آیه با ارائه راهبردهایی عملی در سه سطح عمل می‌کند؛ سطح هویتی-ارزشی، «نفی وهن» و «علوّ ایمانی» به عنوان پایه‌های «عزت نفس جمعی» و «ارزشمندی بنیادین» خانواده عمل می‌کنند. سطح روانی-مقاومتی، «معیت الهی» به عنوان منبعی از «اطمینان خاطر» و «کاهش اضطراب»، «ترس‌های جنگی» را به «امید فعال» بدل می‌سازد و سطح رفتاری-عاملی، «ثواب عمل» (به عنوان نماد مسئولیت‌پذیری و تأثیرگذاری) «عاملیت» را در اعضای خانواده تقویت کرده و آن‌ها را به هدایت‌گران خروج از بحران تبدیل می‌کند. در ادامه پیشنهاد می‌شود متخصصان حوزه خانواده و مشاوران، با تمرکز بر این ابعاد، برنامه‌هایی طراحی کنند که به جای پرداختن صرف به ترس‌های جنگی، بر تقویت باور به «حمایت‌گر بودن خداوند» و «بی‌ارزش بودن تهدیدهای دشمن» در مقایسه با ارزش‌های الهی تمرکز کنند تا خانواده‌ها بتوانند با حفظ کرامت انسانی خود، از بحران سالم عبور کنند.